Azərbaycan ədəbiyyatının görkəmli nümayəndəsi İlyas Əfəndiyev Azərbaycan xalq yazıçısı fəxri adına layiq görülmüşdür. İlyas Əfəndiyev təxminən əlli ildir ki, Azərbaycan Sovet ədəbiyyatında fəaliyyət göstərir, bütün istedadlı yaradıcılığı ilə ona bağlıdır. Bir çox romanların və pyeslərin müəllifi olan İlyas Əfəndiyev respublikada yazıçı və dramaturq kimi xalq tərəfindən tanınmış, bəyənilmiş və sevilmişdir. Onun əsərləri Ümumittifaq oxucularına da yaxşı tanışdır.

İlyas Əfəndiyevin yaradıcılığı çoxcəhətlidir. Onun romanları, povestləri, hekayələri, pyesləri müasir həyatımızı gözəl tərənnüm edir, xalqın inqilabi mübarizəsini, Sovet hakimiyyəti illəri ərzində Azərbaycanda böyük dəyişiklikləri dərin və ətraflı surətdə əks etdirir.

İlyas Əfəndiyevin əsərləri həm səlis, gözəl bədii dilinə, həm gözəl məzmununa görə, həm də yüksək sənətkarlığına görə fərqlənir, oxucuya böyük estetik təsir bağışlayır. Onun kitablarında həm körpüsalanların çətint işi, həm neftçilərin qəhrəmanlıq əməyi, həm müasir kəndin həyatı, həm də Azərbaycan ziyalıları arasında mənəvi-psixoloji proseslər inandırıcı şəkildə və dərindən əks etdirilmişdir. Öz yaradıcılığında yazıçı cəmiyyətimizin mənəvi təşəkkülünü və inkişafını diqqətlə izləyir, onun mənasını açıb göstərir, bugünkü həyatımız üçün də, gələcək həyat üçün də nümunə olan adamların parlaq obrazlarını yaradır. O, öz sənətkarlığı ilə zəhmətkeşlərin mənəvi tərbiyəsində fəal iştirak edir.

Həyat hadisələri dramaturq üçün mövzudur. Əsər isə aktyor, rejissor yaradıcılığı üçün əsas materialdır. Aktyor obrazın üzünü köçürmür, şəklini çəkmir, əksinə, həyata baxışını, müasirliyə münasibətini ifa etdiyi rollar vasitəsilə bildirməyə, müəllifin ən pünhan fikirlərini tamaşaçıya çatdırmağa çalışır. Əgər belə demək mümkündürsə, aktyor da həkim kimi tamaşaçıları müalicə edir. Lakin onun həkimliyi, xəstəlikdən, ölümdən qurtarmaq üçün optik dərmanlar vermir. Yaratdığı obrazlar vasitəsilə salona toplaşanları fikrən, ruhən və mənən daha da sağlamlaşdırır, yaxşı və pis adamları əyani surətdə tamaşaçıya tanıtdırır. Deyə bilərik ki, səhnə həyatı xarakterlərin təsvir meydanıdır. Aktyorlar isə adamların özünü özünə göstərən qüvvədir. Əlbəttə, bu günün tamaşaçısı səhnə sənətinin və aktyor xidmətinin mahiyyətini, onun cəmiyyətdəki mövqeyini çox yaxşı başa düşür. Bu mənada aktyorlara və səhnə sənətinə haqq qazandıran istedadlı dramaturqlarımızdan biri də İlyas Əfəndiyevdir.

Mən İlyasın dörd pyesində əsas rolla rifa etmişəm: «İşıqlı yollar»da Yelmar, «Bahar suları»nda Uğur, «Mənim günahım»da Tahir, «Mahnı dağlarda qaldı»da Böyükbəy.

Bu rollarda məni maraqlandıran əsasən obrazların xarakterlərinin mürəkkəbliyi, bütövlüyüdür. İlyas Əfəndiyevin neftçilərin həyatından yazdığı (1947) və müsabiqədə mükafat alan «İşıqlı yollar» pyesində gənc mühəndis Yelmar əvvəl işgüzar, zirək, müasir ruhlu bir gənc təsiri bağışlayır. Həqiqətən də belə idi. Lakin sonra məlum olur ki, həmin bu fəal, istedadlı mühəndis şöhrətpərəstdir. Özünə həddindən artıq güvənir, hər işdə əsaslı surətdə çalışıb qabaqcıl olmaq əvəzinə tələsir. Hər işdə yalnız öz «mənini» görmək istəyir. Lovğalıq, təkəbbürlük, özündən bədgüman kimi bir vəziyyətə düşür.

İnsan psixologiyasında gedən bu mürəkkəb proses bir aktyor kimi mənim üçün çox maraqlı idi. Belə psixoloji mürəkkəbliyə Uğur, Tahir və Böyükbəy surətlərində də rast gəlirik. Müəllifin bu xüsusiyyəti isə aktyordan daha çox daxili fəaliyyət, daha çox psixoloji yaradıcılıq, ağıl və həssaslıq istəyir. Mən Tahir surətinin həm müsbət, həm də mənfi cəhətlərini göstərməyə çalışarkən, heç zaman yadımdan çıxarmırdım ki, Tahir əslində cəmiyyət üçün xeyirli adamdır. Əgər bu nöqsanlar olmasaydı, o, daha artıq xeyir verərdi, daha ləyaqətli adam olardı. Böyükbəy rolunda isə sübut etmək istədim ki, zəhmətkeş insan inqilab edib yeni həyat qurarkən heç də zəif, cılız düşmənə qarşı vuruşmamış; Böyükbəy kimi zalım, güclü bir düşmənlə ölüm-dirim mübarizəsinə girişmişdi. İlyas isə düşməni düşmən kimi vermişdir. Onu saxtalaşdırmamış olduğu kimi göstərmişdir…

Altmış yaş İlyas Əfəndiyev üçün nədir ki? İlyas hələ çox yazacaq-yaradacaq. Mən onu yaxşı tanıyıram. O, daim düşünür, çalışır və doğma teatrının repertuar işində böyük fəaliyyət göstərir. Mən ona can sağlığı, uzun ömür və yeni-yeni yaradıcılıq müvəffəqiyyətləri arzulayıram.

Mən İlyas Əfəndiyevin son illər Əzizbəyov adına teatrda tamaşaya qoyulan, demək olar ki, bütün əsərlərində baş rolları ifa etmişəm. Səhnəyə ilk gəlişim də İlyas Əfəndiyevin «Sən həmişə mənimləsən» əsəri ilə olub: 1964-cü il noyabrın 13-də. Düz on il əvvəl.

İ. Əfəndiyevin yaratdığı surətlərdə bir kövrəklik, yanğı və yanıqlıq var. «Unuda bilmirəm»də Nərmini xatırlayın. Görün bu qız necə də məhəbbəti dünyada hər şeydən üstün tutur. Onun üçün məhəbbət həyat deməkdir. Bu rolda mən 250 dəfədən çox səhnəyə çıxmışam. Hər dəfə də Nərmindən ayrılıb Amalya olanda təəssüflənmişəm. Həyatdan götürülmüş belə obrazları qələmə alan İlyas Əfəndiyev, şübhəsiz ki, ürəyinin bütün hərarətini onlara bəxş etmişdir.

İnqilabi mövzuda yazılmış «Mahnı dağlarda qaldı» tamaşasında isə mən Şahnazı oynayıram. Bu tamaşaya dövlət mükafatı verilməsi, şübhəsiz, həm də müəllifin qələminə verilən qiymətdir. Şahnaz surəti barədə «Oqonyok» jurnalı belə yazmışdır: «Şahnaz son illər səhnəmizdə yazılan və tamaşaya qoyulan inqilabi mövzulu əsərlər içərisində ən qüdrətli qadın surətidir. Biz A. Pənahovanı təbrik edir və ona yeni-yeni nailiyyətlər arzulayırıq». Bu sözlər mənim ünvanıma deyilsə də burada İlyas müəllimin toxunulmaz payı var. Dediyim odur ki, İlyas Əfəndiyev təkcə müasir gənclərimizi qələmə almır: o, inqilab illərinin gənclərini də məharətlə və məhəbbətlə qələmə alır.

Teatrımızın kollektivi İlyas Əfəndiyevin təzə əsərlərini səbirsizliklə gözləyir. Təəssüf ki, bu günə kimi onun ekranlaşdırılan əsərlərində oynamaq mənə nəsib olmayıb. Ancaq necə deyərlər, «sağlıq olsun». İlyas müəllim indii yaradıcılığının daha da çiçəklənən bir dövrünü yaşayır. Hələ bundan belə nə qədər yeni əsər, yeni surət yaradacaq!.. Ona həmişə coşqun ilhamlı ömür arzulayıram.

Redaksiyanın sifarişindən sonra, nədənsə, dostum ilyasın «Ədəbiyyat və incəsənət» qəzetində dərc olunmuş bir məqaləsini xatırladım. «Göy qurşağı tək…» adlı həmin məqalədə SSRİ Dövlət mükafatı laureatı rəsam Tahir Salahov haqqında söhbət gedirdi. Müəllif rəssamın yaradıcılığını belə ümumiləşdirir. «Göy qurşağı səmada necə əlvan, necə rəngarəngdirsə, Tahirin də sənət yolunda qoyduğu izlər o qədər əlvandır. Bənzətmə bir qədər şərti olsa da (əlbəttə, göy qurşağının ömrü nəzərə alınmazsa), ümumiyyətlə, onu rəsam yaradıcılığına «qohum» sayırıq: göy guruldayır, şimşək çaxır, tufan qopur, buludlar dolub-boşalır… səma təmizlənir… nəhayət göy qurşağı səmada görünür. Sanki o bütün təlatümün sovuşduğunu, səmanın aydanlaşdığını xəbər verir…»

Bu obrazlı yikri mən böyük məmnuniyyətlə İlyas Əfəndiyevin öz yaradıcılığına da şamil edirdim. Buraya ayrı nə əlavə etmək olar? Bir tamaşaçı kimi, İlyasın müasiri kimi teatrımızın keçdiyi şərəfli yola az-çox bələdəm. Cəsarətlə deyə bilərəm ki, böyük dramaturqumuz Cəfər Cabbarlıdan sonra teatrımız üçün yananlardan biri də İlyas Əfəndiyev olmuşdur. Onun bütün əsərlərində yuxarıda adını çəkdiyimiz al-əlvan rənglərə, naxışlara rast gəlirik. Elə bu keyfiyyətlərinə görə mən də başqaları kimi İlyasın qələmindən çıxanları həyəcanla izləyir, sevə-sevə oxuyuram.

Yaradıcılıq əldaqələrimiz təkcə onun «Bahar suları»na yazdığım musiqi ilə məhdud deyil. Biz daim ünsiyyətdə olmuşuq. Hər görüşümüzdə sənət, ümumən, zəruri məsələlər ətrafında fikirlərimizi, arzularımızı bölüşürük. O, zəngin təfəkkürə, geniş müşahidə qabiliyyətinə malik sənətkardır. Onun dram əsərlərindəki müsbət obrazlar təkcə xarakterləri ilə deyil, bəzən lirik, kövrək mahnıları ilə də yadda qalırlar. «Mahnı dağlarda qaldı», «Ununda bilmirəm» pyeslərinin tamaşasında səslənən mahnılar məhz İlyasın öz ürəyindən gələn, hisslərindən doğan musiqi parçalarıdır. Biz görkəmli yazıçımızı həmişə olduğu kimi, yenə də yaradıcılıq ehtirası ilə çırpınan, bir əsərini qurtarar-qurtarmaz o birisinin taleyi ilə yaşayan görmək istəyirik. Künki onun hər cür yeni əsəri bizə sevinc gətirir…

Azərbaycan Akademik Dövlət Dram Teatrının son otuz ildəki inkişafını İlyas Əfəndiyevsiz təsəvvür etmək mümkün deyil.

O, teatra hələ gənc vaxtlarında – müəllim işləyən günlərdən bağlıdır. Mən dəfələrlə görmüşəm ki, İlyas istər böyük, istərsə də kiçik teatr dəstələrinin tamaşalarına baxar, aktyorları və gənc həvəskar dəstələrini diqqətlə izləyirdi. Elə o gündən İlyas teatra qoşulur və bu müddət ərzində Akedemik teatrda işləyir, hər dəfə yeni-yeni, müxtəlif mövzularda əsərlər verir. Onun indiyə qədər on pyesi tamaşaya qoyulmuşdur. Mübaliğəsiz demək olar ki, hamısı da müvəffəqiyyət qazanmışdır.

Onun pyeslərində həmişə təzə, təravətli görünən bir müasirlik var. Bu müasirlik isə həyatımızın daxili məzmunundan, onu irəli aparan qəhrəmanların fəaliyyətindən və bu fəaliyyətin konfliktlərindən, poeziyasından doğur. Ona görə də tamaşaçını dərhal alır. Tamaşaçı dramaturqun hər yeni pyesini böyk intizarla gözləyir. İlyas Əfəndiyevin dramaturgiyasında realizm və romantika, sərt həyat həqiqətləri ilə şeiriyyət həmişə vəhdət təşkil edir.

İlyas heç zaman asan yolla getmir, heç zaman qəhrəmanlarını qabaqcadan mənfi, müsbətə bölmür. Onun əsərlərində insanın yaxşı, pis cəhətləri hadisələrin təbii inkişafından, qəhrəmanların zəruri toqquşmalarından, mübarizələrindən meydana çıxır. Yazıçının dili, ifadə tərzi isə çox səlis və lakonikdir. Adam inanır ki, təsvir olunan xarakterlərin, tiplərin nitqi, danışığı, ifadə tərzi məhz elə belə olar. Bu isə heç şübhəsiz ki, dramaturqdan yüksək istedad və yüksək mədəniyyət istəyir…

Akademik teatrımızın saxta pafosla, zahiri hay-küyçülüklə mübarizəsində İlyas Əfəndiyev pyeslərinin və xeyirxah məsləhətlərinin mühüm rolu olmuşdur. Onun yaradıcılığı ilə bizim teatra yeni tipli psixoloji pyeslər gəlmiş; psixoloji teatrın əsasları möhkəmlənmişdir. «Sən həmişə mənimləsən», «Mənim günahım», «Məhv olmuş gündəliklər», «Unuda bilmirəm» pyesləri buna gözəl misaldır. Bu əsərlərdə insanın daxili Aləmi, bu aləmdəki mənəvi mübarizə, konfliktlər dərindən, həssaslıqla verilir, psixoloji baxımdan xarakterlə bağlanır. Məhz buna görə də İlyas Əfəndiyevin pyeslərində oynamaq və obrazların üzərində möhkəm yaradıcılıq işi aparmaq biz aktyorlar üçün xoşdur.

Bir dəfə İlyas Əfəndiyevlə söhbət zamanı soruşdum: Siz əsərləriniz barədə mübahisələrə necə baxırsız? O, isə gözlənilmədən və mənim sualımla bağlı olmayan bir söz soruşdu: «Siz Semuel Bekketin «Qodonu gözləyərkən» pyesini oxumusunuzmu?». Bu pyes modernist fransız dramaturqunun əsəri idi və lap bu yaxınlarda «İnostrannaya literatura» jurnalında dərc olunmuşdu. Oxumuşam – dedim – «Hə, nə fikirdəsiniz?» – Əlləri hər şeydən üzülmüş, ümidsizləşmiş adamlar ancaq fantastik qəhrəmanı – Qodonu – xilaskarı gözləyir. Devizləri də: «Nə etmək olar, nə etmək olar?..». Cavab İlyas Əfəndiyevi razı salmadı. O, dedi: «necə olsa da adama təsiri var… Özü də necə! Nəzərə almaq lazımdır… Bekket, istedadlı dramaturqdur; özü də adamların – qəhrəmanlarının iradəsinin itirməsinə dəhşətli dərəcədə inanır».

Nəzərə almaq lazımdır… Düzdür… Bir anlığa Semuel Bekketi yenicə oxuyub kənara qoymuş, yazı masası arxasına keçmiş, qəhrəmanlarının yanına qayıtmış yazıçını təsəvvürümə gətirdim. Sözlərini xatırladım: «… Passivliyə qarşı həddindən artıq ürəyiyumşaq deyilikmi? Hər şeyə… elə lap öz taleyimizə… həmvətənlərimizin taleyinə… Həyatda və kitablarımızda… Qoy lap kiçik, ən xırda, gözlə görünməyən passivlik olsun…Yox, ən əvvəl insanda, ağılın sürətini, cəsarəti, iradəni görmək və inkişaf etdirmək lazımdır. Həyat naminə, onun inkişafı naminə».

Bilmirdim o vaxt yazıçı hansı əsər üzərində işləyirdi. Bu, «Söyüdlü arx» povesti… ya «Körpüsalanlar» və yaxud «Dağlar arxasında üç dost» romanı ola bilərdi… Bu, «Atayevlər ailəsi», «Sən həmişə mənimləsən», «Mənim günahım» pyesləri də ola bilərdi. Amma bu vaxt müəllif hansı əsər üzərində işlədiyinin bir elə fərqi yoxdur. Fakt olaraq ancaq bu məlum idi ki, bütün əsərlərin müəllifini, yazıçını – insanı «Qodonu gözləyərkən» pyesi narahat etmişdi: «…Görəsən biz həddən ziyadə ürəyiyumşaq deyilikmi?». Yox, İlyas Əfəndiyev ürəyiyumşaq deyil, əksinə, adamlardıkı ruh düşkünlüyünə, «bir yerdə ayaq döymə» xəstəliyinə, passiv gözləmə prinsipinə qarşı sərtdir, barışmazdır və öz qəhrəmanlarında da insanın xoşbəxt yaşamasına mane olan hər gür fəaliyyətə qarşı fəal mübarizə əzmini qiymətləndirir.

Bəlkə elə buna görədir ki, İlyas Əfəndiyevin qəhrəmanlarının hərəkəti, fəaliyyəti, bir sıra hallarda mübahisə doğurur? Məhz onların qeyri-adi təsir bağışlayan cəsarəti, bəzi tənqidçilərə artıq, hətta şübhəli görünür. Daha çox hissiyata varmaq kimi qiymətləndirilir.

Gendən baxanda həqiqətən İlyas Əfəndiyevə altmış yaş vermək olmaz. Elə əsərləri də özünə bənzəyir – «qocalıb eləmir». Çünki yazıçını həmişə gənclik və onun işi, əməli, arzusu, həyata baxışı, taleyi, psixologiyası düşündürmüşdür.

Demək olar ki, o, bizim ən məhsuldar müəllifimizdir. Şəxsən mənim onun hekayə və povestlərinə, xüsusən dramaturgiyasına böyük rəğbətim var. Lakin gizlətmirəm ki, ən çox sevdiyim əsər «Sən həmişə mənimləsən»dir. Ona görə yox ki, baş rolu mən özüm ifa etmişəm. Ona görə bu pyesdən başladım ki, əsər bizim repertuara ömürlük daxil olub. Bir də ona görə bu əsərin adını çəkdim ki, axı, mən Həsənzadəyəm – əsərin baş qəhrəmanıyam və həqiqəti deməsəm olmaz.

Tənqidçilərə görə bəlkə də bu əsərdə nə isə yerinə düşməyib. Hənsı şəkildə hansı epizodsa dəqiq deyil, ya da obrazların bəzisinin dilində nə isə artıq söz var. Ola bilər mübahisə etmirəm. Amma bütövlükdə götürsək, «Sən həmişə mənimləsən» Nargilə adlı 16-17 yaşında bir qızın saflıq heykəlidir. Mənəvi təmizliyin simvoludur. Ümumiyyətlə, bir oxucu kimi mənə elə gəlir ki, İlyasda lirik əhval-ruhiyyə dəmir ağacının həyat eşqi kimi güclüdür. Amma yaxşı ki, heç vaxt lirikaya nə isə lirik bir səhnə və yaxud vəziyyət yaratmaq xatirinə meyl etmir. Onun lirikası qəhrəmanlarının psixoloji vəziyyəti ilə və bilavasitə yaranmış zəruri situasiya ilə bağlı olur…

Bilmirəm, İlyasla həmsöhtəb olmusunuzmu? Görmüsünüzmü sadə nikbin insan olduğunu? Xasiyyəti qəhrəmanın xarakiteri ilə tutan yazıçı, əsərlərinə bənzəyən yazıçı inanın ki, çox azdır.

İlyasın bütün pyesləri psixoloji dramlardır. Bu ondan irəli gəlir ki, o, müasirlərini çox yaxşı tanıyır. Qəhrəmanlarının zahiri hərəkətlərindn daha çox, onların mənəvi aləmini, daxili dəyişmə prosesini izləyir.

İlyas Əfəndiyevin zahirən oxşar görünə bilən qəhrəmanları əslində bir-birinin ardıcılıdır. Bu adamların hərəsi bir cür mübarizədir, deyərdim ki, mücahiddir. Hamısı da obıvatel psixologiyasına, mənəvi süstlüyü qarşı barışmaz mübarizə aparan nikbin adamlardır.

Altmış yaş nədir ki, onu qocalıq sayasan. Nazim Hikmət demişkən: «Ən gözəl günlərimiz yaşadığımız günlərdir, ən gözəl söz söyləmiş olduğum sözdür…».

Bu gün İlyas Əfəndiyev dramaturgiyasının sədası Daşkənddən, Səmərqənddən, Alma-Atadan, Mahaçqaladan, Aşqabaddan, Yerevandan gəlir. Onun pyeslərinin sorağı indi ölkəmizin hüdudlarından uzaqlarda eşidilir. 1967-ci ildə Bolqarıstan Xalq Respublikasından – Razqrad Dövlət Dram Teatrından İlyas Əfəndiyevin ünvanına göndərilmiş teleqramda deyilir: «Sizin «Sən həmişə mənimləsən» pyesinizin ilk tamaşası olmuşdur. Noyabrın 17-də göstərilən tamaşa müvəffəqiyyətlə keçmişdir. Sizi təbrik edir və belə gözəl əsər yazdığınıx üçün minnətdarlığımızı bildiririk».

İlyas Əfəndiyevin səhnə əsərləri Moskva tamaşaçıları tərəfindən də böyük maraqla qarşılanmışdır. M. Əzizbəyov adına Azərbaycan Dövlət Akademik Dram Teatrının və S. Vurğun adına Azərbaycan Rus Dram Teatrının Moskva qastrollarında dramaturqun əsərləri nümayiş etdirilmiş və müvəffəqiyyət qazanmışdır.

Erməni teatr xadimləri də İlyas Əfəndiyev dramaturgiyasına böyük maraq göstərirlər. Azərbaycanda və Gürcüstanda fəaliyyət göstərən erməni teatrları 20 ildən çoxdur ki, onun əsərlərinə öz repertuarlarında geniş yer verirlər.

1966-cı ildə Stepan Şaumyan adına Tbilisi Erməni Dövlət Dram Teatrında «Sən həmişə mənimləsən» pyesi tamaşaya qoyuldu.