«Söyüdlü arx» povestinin müəllifi
İlyas Əfəndiyev yoldaşa
açıq məktub

Hörmətli İlyas Əfəndiyev yoldaş!

Mən Sizin «Söyüdlü arx» povestinizi oxuyarkən ölməz sənətkar C. Cabarlının aşağıdakı sözləri bir daha xəyalımda canlandı və mən bu sözlərdəki böyük həqiqətə heyran qaldım:

«Dramaturqa tamsaşaçıların əsəbləri və hissləri ilə oynamaq lazım gəlir, o, elə bir vəziyyət yaratmalıdır ki, tamaşaçının əsəbləri bir elektrik düyməsi kimi onun barmaqları altında olsun. Tamaşaçının bütün duyğuları dramaturqun sərəncamında olmalıdır».

Mübaliğəsiz deyim ki, «Söyüdlü arx»ı mütaliə edərkən mənim də ……….bir elektrik düyməsi kimi sizin barmağınız altında idi.

Mən heç zaman bədii əsəri iş xatirinə necə deyərlər, zorəntəbib oxumağa çalışmamışam. Hətta, ali məktəbdə oxuyanda belə mən bədii əsəri imtahan və qiymət almaq xatirinə oxumağa özümdə iradə toplaya bilməzdim. Əsər məni öz pəncəsinə aldımı, oxuyardım, ala bilmədimi oxumazdım, yoldaşlarımdan birini danışdırıb onunla da başımı savardım.

Qoy mənə kim necə ad verirsə versin. Amma bu işdə mən özümü günahkar saymıram. Çünki bədii əsər (söhbət elmi və publisist əsərdən getmir) özü-özünü oxutdurmalı, özü-özünü sevdirməlidir. Hər hansı ikinci səbəb bədii əsəri zorla mütaliə etdirirsə, vay həmin əsərin müəllifinin halına!

Sizin əsərinizi elə təzəcə oxuyub bitirmişdim ki, Hüseyn Mehdi yoldaşın III qurultaydakı çıxışını aldım. Həmin çıxışında sevimli yazıçımız Sizin əsəriniz haqqında dediyi sözlər lap ürəyimdən tikan çıxartdı.

«…Müaisr kənd həyatından bəhs edən və bir-birinə həddindən çox oxşayan romanlardan sonra, hadisə və insanlara yeni nəzərlə baxan, kolxozu və kolxozçuları tamam yeni cəhətdən göstərən «Söyüdlü arx» povestinin yaranması oxucunu sevindirir».

Bu sözləri deyərkən H. Mehdi yoldaş nə qədər də düzgün hərəkət etmişdir.

Lakin onu da deyim ki, mən H. Mehdi yoldaşın əsər haqqındakı aşağıdakı mülahizəsi ilə heç cürə razılaşa bilmədim:

«…Biz istərdik ki, gözəl bir hiss və ehtirasla yazılmış, saf qəlbli bir qadın və səntkar surəti kimi yaradılmış Nuriyyə ilə yanaşı, müasir kəndimizin insanları da, həyat səhnələri də povestdə eyni qüvvətlə öz əksini tapaydı».

Mənə elə gəlir əsərdəki başqa surətlər də lazımi kamilliyə çatdırılmışdır. Povestdəki Nəriman kişi, Murad, Hümmət, Qərənfil, Səadət, Nazxanım, İmi-Cimi və Qulu obrazları da öz səmimliyi, reallığı və canlılığı etibarilə heç də Nuriyyədən geri qalmırlar. Axı, onlar Nuriyyə də deyillər! Onlardan hər birinin öz adı, öz işi, öz səciyyəsi, əsərdə öz mövqeyi vardır. Əsas Meer bundan ibarətdir: bunların hər biri oxucuya inandırıcı görünürmü? Bəli, görünür. Adama elə gilir ki, bədii əsər oxumur, təsvir olunan hadisələrin və adamların arasında yaşayır, bütün bunları öz gözlərinlə görürsən!

Əsərdə, çoxlarının işıqla gəzdiyi və az qala əsiri olduğu kəskin konflikt yoxdur. Bununla mən konfliktsizliyi təbliğ etmirəm, süni konflikt yaratmağın əleyhinə çıxdığımı bildirirəm.

Düzdür, bizdə bəzi rəhbər işçilər müəyyən məsələdə, başqa yoldaşlarla razılaşmır, inadkarlıq edir, öz iradələrini zorla özgələrinə tabe etdirməyə çalışırlar. Blakin belə adamlar çox keçmədən kollektivin səsinə qulaq asmağa, öz nöqsanlarını başa düşməyə məcbur olurlar. Bizim sosialist cəmiyyətimizin böyüklüyü də elə bundadır.

Amma elə yazıçılar da vardır ki, Muradla Nəriman kişinin arasında baş verən fikir ixtilafı kimi bir hadisəyə rast gəlcək, ona min bir bəzək vurub, gözəl bir «konflikt» yaradır, onları zorla bir-birinin üstünə salışdırırvə nəticədə də həyat həqiqətini təhrif edərək bədii əsəri süni xammala çevirirlər. Əsərin məziyyətlərindən biri də məhz elə bundadır ki, oradakı bütün obrazlar bir sosialist ailəsinin ayrı-ayrı üzvləri kimi nəzərə çarpırlar. Onların bəzilərinin nöqsanları da yox deyildir. Lakin digərləri bu nöqsanları şişirdib düşmənçiliyə çıxarmır, qarışqadan fil düzəltmirlər. Əvvəllər Nəriman kişi söyüdlü arxın Quzey qışlağa kimi uzadılmasına razı olmur. Lakin bu o demək deyil ki, Nəriman kişi mənfi tip kimi döyülməli, əsər boyu ona yüz nöqsan yamanmalıdır. Çox çəkmir ki, Nəriman kişi öz səhvini başa düşür və hətta kanalın açılışı bayramında sevincdən ağlayır da.

Elə Səadətin qısqanclığını götürək. Bu obrazı siz nə qədər dərindən düşünmüsünüz. Onun Nuriyyəyə sillə vurması nə qədər də təbii görünür. Nuriyyə onu necə də gözəl başa düşür. Hələ bu İmi-Cimi lep elə bil ki, mənim tanıdığım Hacıağa ilə Abbasağa özləridir.

Əvvəllər adama elə gəlir ki, Sizin də Qulunuz, İmi-Ciminiz və Səadətiniz çoxlarının etdiyi kimi, ancaq müsbət surətləri daha yaxşı nəzərə çarpdırmağa xidmət edəcəkdir. Bu cəhətə alışan oxucu o saatca bölüşdürür: bax, bu Qulu, İmi-Cimi və Səadət şübhəsiz ki, mənfi obrazlardır. Yəqin ki, Nəriman kişi ilə Muradın və Hümmətin ixtilafı daha da kəskinləşəcək, əsərin sonuna yaxın Nəriman kişi məğlub olacaqdır.

Amma sizin əsərdə hadisələrin axını bu şablondan kənara çıxır və ürəyimizi iftixar hissi ilə doldurur! Hadisələr inkişaf etdikcə Qulu, İmi-Cimi, Səadət və Nəriman kişi təkcə öz həmyerlilərini deyil, bizim də dərin hüsn-rəğbətimizi qazanır və uzun müddət yadımızdan çıxmırlar.

Doğrusu mən Nuriyyə obrazını təhlil etməyə özümdə qüvvə və bacarıq tapa bilmirəm. Bu nədir? Leylimi? – Yox, o, Leyli kimi ağlamır! Əslimi – Yox. Ona Əsli demək cinayətdir! Əsli Kərəmi öz oduna yandırdı, Nuriyyənin ürək yanğısını isə özündən başqa heç kəs duyub, dərk edə bilmir, bu od heç kəsin, hətta ona sillə vuran Səadətin də səadətinə xətər yetirmir! Nuriyyə sevir, o, özünü saf və ləkəsiz sevgisiz ilə də fəxr edir! Nuriyyənin sevgisi nakam qalmışdır, lakin o, bundan qəmlənmir, gecikmiş məhəbbəti üçün özünü məzəmmət etmir. O, bilir ki, sevmək əsl insan üçün böyük nemətdir.

Hörmətli sənətkar! Siz haqlı olaraq bu yerdə ölməz Füzulini Nuriyyənin yadına salırsınız. Bəli, Füzuli məhz Nuriyyə kimilər üçün deyirdi ki:

Nuriyyədə necə də geniş ürək və yenilməz iradə vardır. Bü qədər qüvvətli və insanın varlığını sarsıdan məhəbbət qarşısında kim diz çökməz, hansı qız Muradın – dərdindən xəzan görmüş yarpaq kimi saraldığı, hər axşam yuxuda gördüyü bir adamın ömürlük səadət vəd edən bir məktubundan məst olub onun ailəsinin pozulmasına razılıq verməzdi – yalnız Nuriyyə!

Mən Sizi əmin edərim ki, bundan sonra yüzlərlə qızlar Nuriyyəni öz idealları sayacaq, onun kimi sevməyə, onun kimi dözməyə, onun kimi düşünməyə, ailə xoşbəxtliyini və bədbəxtliyini onun kimi qiymətləndirməyə çalışacaqlar! Bəli, Nuriyyə əsl sənətkar qələmindən çıxmış, ölməz bir obraz kimi ürəklərdə yurd salacaqdır!

Hələ heç sizin dilinizdəki axıcılıqdan, ifadələrinizdəki canlılıqdan və lirikanızdakı yüksək pafosdan danışmıram. Sizin əsərinizin çox yerləri Adama Füzuli lirikası, Səməd Vurğun rəcaətləri qədər xoş gəlir. Oxucu istəyir ki, həmin yerləri şeir kimi əzbərləyib hər yerdə təkrar etsin. Siz hər dəfə Nuriyyəni Söyüdlü arxın kənarına gəzməyə çıxaranda göy qurbağaları quruldatmağı nə gözəl fikirləşmisiniz. Axı, bu qurultularsız nə Söyüdlü arx, nə də bu arxın kənarında gəzən dalğın Nuriyyənin keçirdiyi ağır məhəbbət iztirabları, nə də bu məsum gözəlin eşqinə şahid olan kənd adamları bu qədər canlı çıxmazdı.

Hörmətli sənətkar! Təəssüf ki, bu gözəl sənət əsərini sonna çatdırarkən, mən qeyri-ixtiyari olaraq yumruğumu stola çırpıb «heyf!» deyə səsləndim. Bəli, mən heyfisləndim. Sanki birdən-birə təpəmdən qaynar su töküldü. Elə bil ki, qanad açıb göyünlərin qatlarına qalxan bir qartalın qanadları qırıldı, o gözlənilmədən yerə endi və daşlara dəyib sinəsindən yaralandı.

Axı, onsuz da bizim yüzlərlə oğlan və qızlarımız 5 şəhərdə təhsil alan kimi öz doğma kəndlərinə xor baxır, «qınından çıxıb qınını bəyənmir», «su satan da olsalar» Bakıda qalmağa can atırlar. Bu meşşanlar Sizin hərarətlə təsvir etdiyiniz yarpızlı çöllərə, böyrütikanlı yerlərə dodaq büzür, kəndin tozundan və palçığından ağız dolusu şikayətlənirlər. Bu ona bənzəyir ki, anna övlad bəsləyir, döşündən ona süd verir, boya-başa çatdırır, xoş arzularla yaşayır, axırda övlad nankor çıxır və ananın bütün istəkləri gözündə qalır.

Kənd də bizə çörək, su verir, bizim vasitəmizlə həkimli, müəllimli, artistli və yazıçılı olmaq, gündən-günə abadlaşıb şəhərə bənzəmək istəyir, biz isə onun qol-qanadını qırırıq.

Bir halda ki, belədir, bəs nə üçün Siz də bu cür meşşanlara dağ çəkən və onları utandıran Nuriyyəni axırda yenə şəhərə qaytarırsınız? Qoy Nuriyyə sizin dediyinizdən də istedadlı olsun, lap Gültəkin rolunu onun kimi ifa edən bir artist tapılmasın, məgər bu bir adama, bir nazirə haqq verirmi ki, onu gözəl işindən, Güneylidən ayırıb şəhərə qaytarsın?! Nə üçün Nüriyyə əməkdar artist adını elə Güneylidə almasın? Məgər onun Söyüdlü arxı qazanlar üçün verdiyi konsert Dram Teatrındakı xidmətindən az əhəmiyyətə malikdirmi? Əsla yox! Nuriyyə özü yaxşı fikirnləşir:

Necə olur ki, belə sağlam düşüncəli Nuriyyə şəhərə qayıtmağa, özünün kənddə başladığı böyük işdən əl çəkməyə razı olur? Necə olur ki, Hümmət kimi ağıllı və hərtərəfli düşünən bir gənc də şəhər qayıtmağı Nuriyyəyə məsləhət görür.

Axı, Siz nə üçün Nuriyyəni Hümmətlə evləndirib, hər ikisini xoşbəxt eləmir, onu gətirib şəhərdə özündən 18 yaş böyük olan bir mühəndisə ərə verirsiniz? Axı, Hümmət də Nuriyyəyə layiq oğlan və işçidir. Nuriyyə özü də onu az xoşlamır, bir sözlə, onlar bir-birinə yaraşırlar. Siz bütün əsər boyu Hümməti Nuriyyənin nakam məhəbbətdən yaralanmış məlhəm qoya biləcək bir həkim kimi yetişdirir, nəticədə isə onu da nakam qoyursunuz. Axı, bu həm öz qəhrəmanınız, həm də oxucunuz haqqında

Nə etməli, sənətkar sizsiniz! Yəqin ki, sizin ürəyiniz və sənət eşqiniz belə hökm edibdir. Lakin «Söyüdlü arx»ı mən çəksəydim Nuriyyəni Hümmətə qovuşdurub, onların hər ikisini ürəkdən güldürər, Güneylidə Dram Teatrı yaradar, nəinki Nuriyyə xanıma İmi-Cimiyə də, Nazxanıma da əməkdar artist adını Söyüdlü arxın birləşdirdiyi Güneyli və Quzeyli qışlaqlarının səfalı qoynunda verərdirərdim! Kaş ki, əsəri yenidən işlərkən siz də belə edəydiniz!