İlyas Əfəndiyevin ədəbiyyata gəldiyi 30-cu illərin axırları Azərbaycan nəsrinin mövzu və bədii sənətkarlıq cəhətdən sürətlə inkişaf etdiyi bir dövr idi. İnqilabi hadisələrin təsviri, yeni kəndin dirçəlişi, qadın azadlığı, ailə-məişət problemləri və s. mövzular bu illərdə yaranan nəsr əsərlərinin əsas mövzusunu təşkil edirdi. 30-cu illərdə Əbülhəsən, M.Hüseyn, S.Rəhimov, Ə.Vəliyev, S.Rəhman, Mir Cəlal, Ə.Məmmədxanlı və b. ədiblərin bu mövzularda qələmə aldıqları hekayə, povest və romanları Azərbaycan ədəbiyyatının ciddi uğurları hesab olunurdu.

Azərbaycan hekayəsi daha sür‘ətlə inkişaf edirdi. Özünün forma və məzmun rəngarəngliyi ilə nəzəri cəlb edən bu janrda, real həyat lövhələrini, cəmiyyətdəki yenilikləri, insan psixologiyasındakı dəyişilikləri təsvir edən hekayələrlə bərabər, satirik, yumoristik, romantik və lirik əsərlərin bir sıra gözəl nümunələri də meydana gəlirdi.

Bu illərdə, bir tərəfdən, təzəcə yazıb yaratmağa başlayan yeni nəslin nümayəndələri, digər tərəfdən, hələ inqilabdan əvvəl nəsrimizi inkişaf etdirmiş C.Məmmədquluzadə, Ə.B.Haqverdiyev, S.S.Axundov, A.Şaiq kimi sənətkarlar ədəbiyyatımızı zənginləşdirirdilər. Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatından, klassik və müasir yazıçıların yaradıcılığından bəhrələnərək hekayələr yazmağa başlayan İ.Əfəndiyev də tezliklə ədəbiyyatın ümumi axarına qoşulur və çox keçmir ki, onun fəal xadimlərindən birinə çevrilir.

İ.Əfəndiyevin bir yazıçı kimi fəaliyyətə başladığı bu dövrdə ədəbiyyat siyasi və ideoloji mübarizənin qızğın döyüş meydanı hesab edilirdi. Yazıçı ilk növbədə «sənətkarlıq» imtahanından daha əvvəl «siyasi və ideoloji» sınaqdan çıxmalı idi, sosialist realizmi metodu çərçivəsindən kənarda yazıçı söz deyə bilməzdi.

Yalnız bircə dəfə qəzetdə dərc olunmuş və sonralar ədibin heç bir kitabına daxil edilməmiş, yazıçının öz sağlığında belə yaddan çıxaraq unudulan «Berlində bir gecə» hekayəsində İ.Əfəndiyev iki gəncin bir-birinə bəslədikləri zərif, insani münasibətin lirik təsvirini vermiş və beləliklə də 50 -60-cı illərdə böyük müvəffəqiyyətlə davam etdirdiyi lirik hekayə yaratmaq yollarında ilk uğurlu addımını atmışdır. «Gənc Verter gecədən xeyli keçmiş Berlinin ən pis küçələrindən birində olan balaca otağına daxil oldu. Nəşəli idi. Bu gecə həyatında birinci dəfə idi ki, sevgili görüşündən gəlirdi. Könlü bu ilk sevginin şirin həyəcanları ilə dolu idi. Hər şeyi unutmuşdu. Gözləri qarşısında ancaq üç gün bundan əvvəl tanış olduğu o utancaq, xoş baxışlı qızın xəyalı gülümsəyirdi... Ah həyat nə gözəl imiş... İndiyə qədər dünyada belə xoş duyğuların varlığından xəbərsiz olduğuna heyrət edirdi».

Misal gətirdiyimiz bu parça İ.Əfəndiyevin oxucularla birinci ünsiyyəti-ilk mətbu hekayəsi olan «Berlində bir gecə» əsərinin əvvəlindən götürülmüşdür. Hekayə qələmə alınarkən yazıçının 24 yaşı vardı. Maraqlı cəhət odur ki, yazıçının ilk hekayəsinin qəhrəmanı Verter də 24 yaşındadır.

Maraqlı və oxunaqlı süjet xəttinə malik olan hekayədəki hadisələr Berlində cərəyan edir. Həyatın hər üzünü görmüş, onun ağrı-acısını dadmış, gənc ikən saç-saqqalı ağarmış, üz-gözü qırış-qırış olmuş, səadətilə bərabər sağlığını da itirmiş bu gənc «öz komasında oturub bənövşələrin rayihəsi qədər xəfif və sevimli» xəyallara dalır, sevdiyi qızın görüşündən aldığı şirin təəssüratla yaşayır. Yazıçı əsərin qəhrəmanı ilə oxucunu tanış edir, «Gələcəyin Nyutonu, bəlkə də Şekspiri olacaq» bu istedadlı gəncin həyat tarixçəsini səhifələyir. Məlum olur ki, Verter 4-5 yaşlarında olarkən atası müharibə cəbhələrində həlak olmuş, bu xəbəri eşidən ana faciəyə tab gətirməyib «mum kimi əriyib» ölmüşdür. Yetim qalmış Verter Berlinin küçələrində səfil günlər keçirir, gündüzlər küçədə ağaların çəkmələrinin tozunu təmizləyir, bir tikə çörək qazanır, gecələr isə darülfununda oxuyub təhsil alır. Amma zaman onun arzularını puç etmişdir. O, həyatın ağır yükünü daşıya bilmir, özünü qatarın altına atmaq, çayda boğub öldürmək istəyir. Lakin sevgilisinin görüşünə gedəcəyini yada salır. İntihar etmək fikrindən əl çəkir...

Yazıçı əsərin qəhrəmanı ilə oxucuları tanış etdikdən sonra, Verterin daxili aləmi, onun keçirdiyi hiss və həyəcanlarını qələmə alır, həyatın hər cür əziyyətlərinə qalib gələn məhəbbətin gücünü təsvir edir. Gənclər gələcəyə ümid bəsləyir, görüşürlər. Görüş zamanı qız həyatdan usanmış Verterdən soruşur: «Sənə nə olub, nə üçün rəngin ağarıb? Verter suala birdən-birə cavab verə bilmir, gülümsəmək istəyir, lakin təbəssüm əvəzinə gözləri yaşarır. Sevgilisinin saçlarını öpərək - «mən tamam sağlamam» - cavabını verir. Belə bir sonluqla bitən hekayənin əsas ideyası ondan ibarətdir ki, məhəbbət, həyat sevgisi, yaşamaq eşqi dünyada hər şeydən qüvvətlidir. O, ölümə belə qalib gəlməyə qadirdir. Özünü öldürmək istəyən Verterin «Ah, həyat nə gözəl imiş» nəticəsinə gəlməsi əsərin əsas qayəsini təşkil edir.

Oxucunu belə bir məsələ maraqlandırır ki, görəsən nə üçün Azərbaycan kəndini yaxşı bilən İ.Əfəndiyev birinci hekayəsinin mövzusunu Azərbaycanın həyatından deyil, faşizmin qol-qanad açdığı Almaniyadan götürmüşdür?

Heç şübhəsiz ki, mövzusu real həyat hadisələrindən alınmış həmin hekayədə təsvir edilən hadisə «xoşbəxt sovet həyatı» üçün «xarakterik» deyildi və yəqin ki, bu səbəbdən də yazıçı qələmə aldığı hadisələriin coğrafi məkanını dəyişərək kapitalist aləmi üçün xarakterik olan Almaniyaya köçürmüşdü.. Digər tərəfdən, kapitalist cəmiyyətinin ifşa edilməsi həmin illərdə sovet ədəbiyyatının aparıcı mövzularından biri idi. Hitlerin hakimiyyət başına keçməsi ilə əlaqədar olaraq dünya xalqlarının gələcək taleyi məsələsi bir sıra xarici ölkə yazıçılarını, o cümlədən Azərbaycan ədiblərini də maraqlandırırdı : Faşizm taununa və beynəlxalq irticaya qarşı mübarizə mövzusu həmin illərdə Azərbaycan ədəbiyyatında da öz əksini tapmışdır. Görünür gənc İ.Əfəndiyev də bu dövrdə Azərbaycan yazıçılarının qələmə aldıqları «Rot-Front», «Ölüm kürsüsü», «Madrid», «İntiqam», «Cəlladları durdur», «And» və bu mövzuda yazılmış başqa əsərlərlə tanış idi və bu mövzunu uğurla davam etdirmişdir.

Azərbaycan yazıçılarının bu illərdə dərc etdirdikləri həmin əsərlərdə, 30-cu illərdə Almaniyada baş verən bir sıra ictimai-siyasi hadisələr, faşizmin bütün dünya xalqları üçün dəhşətli və qorxulu bir hadisə, bəşər mədəniyyətinin qəddar düşməni olduğu göstərilmək və ifşa edilməklə bərabər, namuslu, zəhmətkeş alman xalqının yüksək mədəniyyəti, istedadlı övladları ehtiramla yad edilmiş, Hitlerin yalnız «ikinci dərəcəli» xalqlar üçün deyil, «ali silkə» mənsub olan almanların özləri üçün də bir bəla olduğu göstərilmişdir.