İlyas Əfəndiyevin ədəbiyyata gəldiyi 30-cu illərin axırları Azərbaycan nəsrinin mövzu və bədii sənətkarlıq cəhətdən sürətlə inkişaf etdiyi bir dövr idi. İnqilabi hadisələrin təsviri, yeni kəndin dirçəlişi, qadın azadlığı, ailə-məişət problemləri və s. mövzular bu illərdə yaranan nəsr əsərlərinin əsas mövzusunu təşkil edirdi. 30-cu illərdə Əbülhəsən, M.Hüseyn, S.Rəhimov, Ə.Vəliyev, S.Rəhman, Mir Cəlal, Ə.Məmmədxanlı və b. ədiblərin bu mövzularda qələmə aldıqları hekayə, povest və romanları Azərbaycan ədəbiyyatının ciddi uğurları hesab olunurdu. »»»

İ.Əfəndiyev nəsrin xırda növlərində, xüsusilə hekayə janrında mühüm uğurlar qazanmasına baxmayaraq, onun XX əsr Azərbaycan nəsrinin görkəmli nümayəndəsi səviyyəsinə yüksəlməsində 50-ci illərdən qələmə almağa başladığı və 90-cı illərdə də böyük müvəffəqiyyətlə davam etdirdiyi irihəcmli povest və romanları əsas rol oynamışdır. Uzun illərdən bəri apardığı bədii tədqiqatın və yaradıcı əməyin nəticəsi kimi meydana gələn «Söyüdlü arx» (1958), «Körpüsalanlar» (1960), «Dağlar arxasındı üç dost» (1963), «Sarıköynəklə Valehin nağılı» (1976-78), «Geriyə baxma qoca» (1980), «Üçatılan» (1981) və s. povest və romanları təkcə İ.Əfəndiyev yaradıcılığına deyil, eyni zamanda çağdaş Azərbaycan nəsrinə böyük şöhrət qazandırmışdır. »»»

Mövzu məhdudluğunun nə olduğunu bilməyən ədib müxtəlif janrlarda yazdığı əsərlərində müasir həyatın təsvirinə daha çox üstünlük vermiş olsa da, tarixi mövzulara da heç vaxt laqeyd qalmamışdır. Yaradıcılığının müxtəlif dövrlərində bə‘zən uzaq, bə‘zən də yaxın tarixi keçmişimizə müraciət edən İ.Əfəndiyev bu istiqamətdə bir sıra maraqlı hekayə və povestlər, pyes və romanlar yaratmışdır. Belə mövzulara biz 40-cı illərdə qələmə alınmış hekayələrində, 70-ci illərdə tamaşaya qoyulmuş pyeslərində, 80-90-cı illərdə çap etdirdiyi povest və romanlarında rast gəlirik. Xüsusilə, yaradıcılığının son illərində çap etdirdiyi «Geriyə baxma, qoca!», «Üçatılan», «Xan qızı Gülsənubərlə tarzən Sadıqcanın nağılı», «Qaçaq Süleymanın ölümü» kimi əsərlərində xalqımızın tarixi keçmişi təsvir olunmuşdur.»»»

Uzun illərdən bəri bir nasir kimi yazıb-yaradan və oxucuların hörmətini qazanan İ.Əfəndiyevin XX əsr Azərbaycan milli dramaturgiyasının inkişafında əvəzsiz xidməti olmuşdur. O, böyük sənətkarlar M.F.Axundov, C. Məmmədquluzadə, H. Cavid, C.Cabbarlı və S.Vurğunun dram əsərlərindən bəhrələnmiş və dramaturgiyamızı yeni yüksək bir zirvəyə qaldırmışdır. 50 ildən artıq bir dövrdə Azərbaycan ədəbi ictimaiyyəti onun pyeslərini maraqla izləyir və həvəslə tamaşa edir. Yazıçı Azərbaycan Milli Teatrı üçün 20 dram əsəri yazmış və bunların hamısı böyük müvəffəqiyyətlə tamaşaya qoyulmuşdur.»»»