YAZIÇI İ. M. ƏFƏNDİYEV OKTYABR İNQİLABI ORDENİ İLƏ TƏLTİF EDİLMƏSİ HAQQINDA SSRİ ALİ SOVETİ RƏYASƏT HEYƏTİNİN FƏRMANI

Sovet ədəbiyyatının inkişafında xidmətlərinə görə və anadan olmasının altmış illiyi ilə əlaqədar olaraq yazıçı İlyas Məhəmməd oğlu Əfəndiyev Oktyabr İnqilabı ordeni ilə təltif edilsin.

ELƏ YAZIÇILAR var ki, onların yaradıcılıq siması, bədii üslubu, sənətkarlıq fərdiyyəti birdən-birə yox, zaman keçdikcə müəyyənləşir, sabitləşir. Bunun ilə olaraq elə yazıçılar da var ki, onlar elə ilk əsərlərindən öz yaradıcılıq biliklərini, xüsusiyyətlərini aşkara çıxarırlar. Bu əsərlərdən başlayaraq onların təkrarolunmaz simaları ilə tanış oluruq. Söz yox ki, bu yazıçılar illər keçdikcə inkişaf edir, yetkinləşirlər, istedadları getdikcə parlayır, sənətlə cilalanır. Bununla belə yazıçılarda ilk istedad o qədər qüvvətli olur ki, onu nə qədər cilalatsa da, ilk təbiətini, özünəməxsus yaradıcılıq mayakında onun mahiyyətini dəyişmir.

Bu gün anadan olmasının altmış illiyini qeyd etdiyimiz görkəmli nasir və dramaturqumuz İlyas Əfəndiyev də belə sənətkarlardandır. İlyas Əfəndiyev ədəbiyyata hekayələr ilə gəlmişdir. Onun hekayələr kitabı «Kənddən məktublar» 1939-cu ildə nəşrə verilmişdir. Ondan sonra isə «Aydınlıq gecələrə», «Kiçik bir poema», «Yun şal» və s. hekayələrini yazmışdır. Bu hekayələr üçün səciyyəvi olan odur ki, təsvir olunan hadisələrin tərzində həyatını mənalıolmağa can atan, düşünən, sevən insanlar dayanır. Bunları bizə bu adamların daxili aləmlərini, ehtiras və həvəslərini, səhv və peşmançılıqlarını, arzu və sevinclərini hər birinin taleyinə etiraf edir. Ədibin müsbət qəhrəmanlarını təmiz hisslər, aydın fərəhli meyllər əhatə edir, ən etibarlı sükan onlara həyatın dumanlı yollarında düz yol göstərir.

İlyas Əfəndiyevin hekayələri üçün səciyyəvi olan bu cəhətləri, daha doğrusu, onların inkişaf edib, çiçəklənməsini roman və povestlərində, hətta dram əsərlərində də görürük.

Nasir nəsrimizin ən gözəl əsərlərindən olan «Söyüdlü arx», «Körpüsalanlar» və «Dağlar arxasında üç dost» roman və povestlərində İlyas Əfəndiyevin hələ ilk hekayələrindən tanıdığımız lirik əhval-ruhiyyə, yüksək əxlaqi keyfiyyətlərin bariz təzazhürü, sovet adamlarına xas vətəndaşlıq duyğusu daha bədii və kamil bədii surətdə canlandırılmışdır. «Söyüdlü arx»dakı Nuriyyə surəti «Yun şal» hekayəsindəki Südabədən bəzi cizgilər almış, amma Nuriyyə daha geniş planda işlənmiş canlı surətdir. Ümumiyyətlə İ. Əfəndiyevin qəhrəmanları bütün xarakterə malikdirlər, öz hərəkətlərində ardıcıldırlar. Bu xüsusiyyət daha çox qadın surətlərinə aiddir. Daxili mətinlik, alicənablıq, təmkin onları hadisə içərisindən mənən təmiz və üzüağ çıxarır. Nuriyyə öz kamilliyi ilə dövrümüzün nəcib insanlarını təmsil edən parlaq bir şəxsiyyətdir.

Birlik, həyatla ayaqlaşma, ictimai-tərbiyəvi vəzifəni ilk plana çəkmək İlyas Əfəndiyevə xas olan keyfiyyətlərdir. Həyat çox genişdir, hadimsələr, təsvir obyektləri saysız-hesabsızdır. Əsil ustalıq ictimai hadisələr burulğanında çaşbaş olmamaq, vacib məsələləri vacib olmayanlardın və ya az vaciblərdən seçmək, diqqəti dövr üçün əhəmiyyətli olan məsələlərə cəlb etməkdir.ilyas Əfəndiyevi bir qayda olaraq adamlarımızın ideya-mənəvi aləmi maraqlandırır. Onun bütün əsərləri böyük və əhəmiyyətli bir problemə həsr edilmişdir. İşdə, ailədə, təhsildə bir-birilə sıx əlaqədə olan insanlar özlərini necə aparırlar, qarşılıqlı əlaqə və münasibətlərdə insanların hansı keyfiyyətləri meydana çıxır və bu keyfiyyətlər onların öz vətəndaşlıq və insanlıq vəzifələrini yerinə yetirməsinə necə kömək edir? Bu vahid problem ədibin həyata baxış və görüş dairəsini məhdudlaşdırmır. Əksinə, dərin müşahidə, düzgün icimai təhlil və məfkurəvi əhatə genişliyi ədibin əsərlərinə bir rəngarənglik gətirir, onları məzmunca daha dolğun və zəngin edir. Digər tərəfdən, mövzuya sədaqət ədibi xırdaçılıqdan, mövzu pərakəndəliyindən xilas edir, yaradıcılığına bütövlük, monolitlik xüsusiyyəti verir. Müasirlik İlyas Əfəndiyevin əsərlərinin ruhuna hopmuşdur. Bu əsərlərin qəhrəmanları hansı şəraitdə, hansı məkan və zaman daxilində olurlarsa olsunlar vətəndaş müharibəsi, Böyük Vətən müharibəsi, İran ictimai şəraitində və ya dinc quruculuq illərində həmişə sovet adamı kimi hərəkət edir, vətənpərvərlik ruhu ilə azadlıq və yenilik eşqi ilə çırpınırlar. Onların çoxunda prisipiallıq, möhkəm iradə, cəsarət, köhnəliklə mübarizədə qətiyyət vardır. «Xəncər» hekayəsində Südabə müəlliməni, onun azadlıq uğrundakı mərdanəliyini, fədakarlığını xatırlayaraq, yetmişdən çox yaşı olmasına baxmayaraq professor oğlunun himayəsində yaşamayıb, fermada işləməkdən zövq alan, yenilikdən, texniki tərəqqidən geridə qalmamağa can atan Güllü qarını («Görüş» hekayəsi), köhnə, meşan əxlaqı ilə barışmayıb cəsarətlə ondan üz döndərən Səriyyəni («Körpüsalanlar» povesti) yadımıza salır.

İlyas Əfəndiyev çox ustalıqla təsvir etdiyi mühit ilə oxucu arasında bir ünsiyyət yaradır, öz qəhrəmanlarının oxucuya sevdirir, onların taleyi ilə oxucunu ciddi maraqlanlırır. Hər hekayəni, romanı oxuyub qurtardıqdan sonra da oxucu tanış olduğu, sevdiyi adamların gələcək taleyi haqqında düşünür.

Ədib insan qəlbini çox gözəl bildiyi və incəliklərinədək təsvir etməyi bacardığı kimi təbiəti də sevir və məhəbbətlə təsvir edir. Onun əsərlərində təbiət özü də yaşayır, Vətənin təbii gözəlləyi, təravəti, zənginliyi insanın hissləri ilə qovuşur, məna ilə dolu bir aləmə çevrilir. Təbiəti bu qədər canlı və təsirli təsvir edən yazıçı onu dərindən sevməyə bilməz. İlyas Əfəndiyevin üslubuna qüvvət verən, lirik-romantik ruhunu qanadlanlıran amillərdən biri də, onun bədii dilidir. Ədibin çox təmiz, aydın, yüksək bədii qüvvəyə malik dili vardır. Bu səlis, hətta şairanə deyiləcək dərəcədlə təsirli dilin, gözəl ifadə tərzinin vasitəsilə yazıçı təbiətin füsunkar gözəlliklərini, kənd həyatının ürəkaçan təbii mənzərələrini canlandırdığı kimi insan qəlbinin də ən incə duyğularını, zərif tellərini dilləndirir, öz qəhrəmanlarının daxili aləmini məharətlə işıqlandırır.

Ədibin nəsri haqqında dediklərimizin çoxu onun dram əsərlərinə də aiddir. Yaradıcılığının əsas tematik istiqamətini İlyas Əfəndiyev dramaturgiyada da ardıcıl surətdə davam etdirir. Dramaturgiyada da o, lirikdir. Ancaq lirik əzval-ruhiyyə hadisələri gərgin dramatik ziddiyyətlərdə, toqquşmalarda əks etdirməsinə mane olmur. Yazıçı öz qəhrəmanlarının mənəvi aləmini ağır imtahanlardan, çətin sınaqlardan keçirir, onları ciddi həyati problemlər qarşısında qoyur, təhlükəli vəziyyətlər yaradır. Təsvir olunan hadisələrdəki və münasibətlərdəki gərgin dramatik və hətta tragik vəziyyətlərə baxmayaraq İlyas Əfəndiyevin dramaturgiyası lirik əhval-ruhiyyədən məhum deyildir. Onun hətta «Mahnı dağlarda qaldı» kimi tarixi əsərində də bu əhval-ruhiyyə böyük rol oynayır. Bunun səbəbi odur ki, insan qəlbinin ən incə və gizli bucaqlarına əl atan ədib təmiz və ülvi duyğulara, işıqlı, fərəhli meyllərə sağlam və qüvvətli ehtiraslara inanır, onların qələbəsini arzulayır. Dramaturq sovet adamlarında elə mənəvi gözəlliklər müşahidə edir və onları elə təbii, səmimi, inandırıcı bir ustalıqla göstərir ki, biz onların taleyinə nəinki laqeyd qala bilmirik, hətta ona şərik oluruq.

İlyas Əfəndiyevin ilk gözl pyeslərindən olan «Bahar suları» tamaşaçıda nə qədər gözəl hisslər oyadır. Gözümüzün qabağından keçən Alxan kişi, Uğur, Səadət və Şəfiqə necə də kamil, təmkinli, alicənab adamlardır! Hər cür xundpəsəndlikdən, meşan əhval-ruhiyyəsindən, subyektiv hisslərdən azad olan bu adamları sevməmək mümkün deyildir. Onlar şəraitdən asılı olaraq çətin, dolaşıq vəziyyətlərə düşür, həyəcan keçirirlər, amma xətaya, əyriliyə, xəyanətə yol vermirlər. Yüksək bəşəri hisslər, mənəvi kamillik onlara məişətdə düzgün çıxış yolu göstərir.

Doğrudur, İlyas Əfəndiyevin pyeslərində insanlıq ləyaqətini itirmiş, tüfeyli, meşan, xudbin, əliəyri adamlar da vardır. Yazıçı xoşbəxtliyə, tərəqqiyə, inkişafa mane və əngəl olan bu adamları amansızcasına tənqid edir, onları öz müsbət qəhrəmanlarının əli ilə ifşa edir. Bəli, həyatımızda hələ də Nəcəf kimi («Bahar suları»), Dilşad xanım kimi («Atayevlər ailəsi»), Fərəc kimi («Sən həmişə mənimləsən»), Ədalət kimi («Məhv olmuş gündəliklər») adamlar vardır və onlarla ciddi mübarizə aparmaq lazımdır. İlyas Əfəndiyevin pyesləri öz mənafeyini ümumxalq mənafeyindən yüksək tutan mənfəətpərəst, pozğun, eqoist adamlara qarşı dərin nifrət oyatmaqla bərabər, ictimai həyatın qanunauyğun inkişafını təstiq edir; sürətlə irəliləyən və qalib gələn humanist fikirlərin, mütərəqqi meyllərin, vətəndaşlıq ehtirası ilə coşan nəcib, xeyirxah əməllərin yanında mənfi ünsürlərin, kölgəli cəhətlərin çox fəqir və miskin olduğunu göstərir. İlyas Əfəndiyev hər cür milli məhdudluqdan uzaq bir yazıçıdır. Ədəbiyyatımızın beynəlmiləlçilik, ümumbəşəri ideallarına sadiq olan ədib Sovet cəmiyyətində müxtəlif millətlərdən olan insanların necə qardaş kimi əlbir çalışıb xoşbəxt yaşadıqlarını dövrümüzün ən böyük nailiyyəti kimi təsvir edir. Bu cəhətdən onun «Dağlar arxasında üç dost» romanı və «Qəribə oğlan» komediyası diqqətəlayiqdir. Bu əsərlərdə xalqlarımız arasındakı səmimi dostluq quruluşumuzun mahiyyətindən doğan və getdikcə möhkəmlənən mühüm ictimai bir hadisə kimi canlandırılmışdır. İlyas Əfəndiyev həyatın dialektik ziddiyyətlərini, bir-birinə oxşamayan xarakterləri, insanlar arasında baş verən hadisələri kommunist əxlaqı mövqeyindən qiymətləndirməyi bacarır. Onun əsərlərinin böyük tərbiyəvi əhəmiyyəti də yazıçı mövqeyinin, yazıçı münasibətinin aydın və dəqiq olmasındandır.

Sovet ədəbiyyatının inkişafında, onun ideya-bədii təkamülündə İlyas Əfəndiyevin rolu olduqca böyükdür. Dramaturgiyaya gəldikdə isə cəsarətlə deməliyik ki, İlyas Əfəndiyev Azərbaycan sovet dramaturgiyasının tarixində xüsusi bir mərhələ təşkil edir. C. Cabbarlıdan, S. Vurğundan, S. Rəhmandan sonra İlyas Əfəndiyev nəinki teatrımızı müntəzəm surətdə təchiz edən məhsuldar dramaturqlardan biridir, o, həm də teatrımızda lirik-psixoloji üslubun ardıcıl nümayəndəsidir. Yuxarıda adlarını çəkdiyimiz yazıçıların hər biri səhnəmizdə müəyyən realist, romantik, satirik və sair üslubun yaranmasında əhəmiyyətli rol oynamışdır. İlyas Əfəndiyev dramaturgiyamızın qabaqcıl ənənələrini davam etdirərək daha çox psixoloji-lirik planda yaratdığı əsərlərdə səhnəmizə yeni bir hava, yeni məna və məzmun gətirmişdir.

İlyas Əfəndiyev son zamanlar özünü tamamilə dramaturgiyaya həsr etmişdir. O, roman yazmaq həvəsindən düşməsə də teatrı çox sevir və onun inkişafı naminə yazıb-yaradır. Tamaşaçılarımız İlyas Əfəndiyevin pyeslərini çox sevir və yeni əsərlərini gözləyirlər. Yazıçı üçün bundan böyük bir səadət və ilham mənbəyi düşünmək çətindir.

Yaradıcı ziyalılarımıza həmişə hədsiz qayğı göstərən Kommunist Partiyası və Sovet hökuməti İlyas Əfəndiyevin əməyini yüksək qiymtləndirmişlər. Sovet ədəbiyyatımızın inkişafında xidmətlərinə görə və anadan olmasının 60 illiyi ilə əlaqədar olaraq sevimli yazıçımızın Oktyabr İnqilabı ordeni ilə təltif edilməsi bu böyük qayğıya parlaq misaldır. Biz əminik ki, yaradıcılığının ən məhsuldar dövrünü yaşayan İlyas Əfəndiyev ədəbiyyatımızı və səhnəmizi bundan sonra da gözəl əsərlərlə zənginləşdirəcək, adamlarımızın kommunizm ruhunda tərbiyəsinə xidmət etmək kimi şərəfli fəaliyyətini müvəffəqiyyətlə davam etdirəcəkdir.

Sizi, istedadlı Azərbaycan nasiri və dramaturqunu əlamətdar gün – anadan olmağınızın altmış illiyi münasibətilə hərarətlə təbrik edirik.

Sizin yaratdığınız əsərlərdə respublikanın fəhlə sinfinin, kolxozçu kəndlilərinin və ziyalılarının yaradıcı əməyi dolğun və parlaq əks olunmuşdur.

Ümumittifaq oxucunun haqlı olaraq rəğbətini qazanmış roman və povestləriniz («Söyüdlü arx», «Körpüsalanlar», «Dağlar arxasında üç dost») yüksək mənəvi-əxlaqi problemlər qaldırır, sovet adamlarına ölkəmizin xalqlarına beynəlmiləlçilik, dostluq və qardaşlıq duyğuları tərbiyə edir.

Sizin «Atayevlər ailəsi», «Sən həmişə mənimləsən», «Məhv olmuş gündəliklər», «Mahnı dağlarda qaldı» və başqa pyesləriniz Azərbaycan teatrının repertuarına möhkəm daxil olmuşdur; onlarda kommunizmin fəal qurucularından olan sovet adamlarının mənəvi gözəlliyi, əmək şücaəti, yüksək vətənpərvərliyi tərənnüm edilir. Sizin ədəbi və ictimai-siyasi fəaliyyətiniz Vətənin yüksək mükafatları ilə – order və medallarla qeyd olunmuşdur.

Sizə, hörmətli İlyas Məhəmməd oğlu, uzun ömür, səadət, yeni-yeni yaradıcılış nailiyyətləri arzulayırıq.

Azərbaycan Yazıçılar İttifaqının rəyasət heyəti anadan olmanızın 60 illiyi münasibətilə bütün qələm dostlarınız adından Sizi hərarətlə təbrik edir.

Siz, ədəbiyyata otuzuncu illərin axırlarında «Kənddən məktublar»ınızla gəlmisiniz. Hələ ilk addımlarınızdan ədəbi ictimaiyyətimizin, oxucularımızın diqqət, rəğbət və məhəbbətini qazanmış, bir-birindən gözəl, mənalı, müasir həyatın və müasir əxlaqın mühüm məsələlərinə həsr olunmuş hekayələr yazmısınız. «Gözlənilməyən sevgi», «Aydınlıq gecələr», «Durnanın günahı», «Sən ey qadir məhəbbət», «Apardı sellər Saranı», «Qoca tarının çaldı» və bu səpkili başqa hekayələriniz bu sahədəki böyük imkanlarınızı üzə çıxartdı. Sizə yeni-yeni oxucular tapdı, yazıçı şöhrəti gətirdi.

Oxucularınız Sizin «Söyüdlü arx», «Körpüsalanlar», «Dağlar arxasında üç dost» və başqa roman və povestlərinizi də sevə-sevə oxuyurlar. Həmin əsərlər təkcə Azərbaycanda deyil çox-çox uzaqlarda da məşhurdur: dünyanın bir çox xalqlarının dilinə tərcümə edilib, böyük tirajlarda nəşr olunmuşdur.
Nəsr sahəsində səmərəli yaradıcılığınızı bu gün də davam etdirməkdə yanaşı, söz səhnəmizə bir sıra gözəl, dəyərli dram əsərləri də bəxş etmisiniz. Tamaşaçılar səhnəmidə sizin «İşıqlı yollar», «Bahar suları», «Atayevlər ailəsi», «Sən həmişə mənimləsən», «Mənim günahım», «Unuda bilmirəm», «Məhv olmuş gündəliklər», «Mahnı dağlarda qaldı», «Qəribə oğlan» adlı maraqlı orijinal pyeslərinizə baxmışlar. Əksəriyyəti müasir həyatımızdan, müasir adamlarımızdan bəhs edən bu səhnə əsərlərinizdə siz bu günki həyatın vacib ictimai-əxlaqi problemlərinə toxunmuş, bir sıra dolğun səhnə obrazı yaratmısınız. Bu əsərlər təkcə Bakıda deyil, respublikamızın başqa şəhər və rayon teatrlarında da müvəffəqiyyətlə tamaşaya qoyulmuş, bir dramaturq kimi, sizin necə zəngin imkanlara malik olduğunuzu göstərmişdir.

Yaratdığınız səhnə əsərləri də bir çox dilə tərcümə olunmuş, qardaşq sovet respublikalarında, habelə Bolqarıstanda oynanmışdır.

Yazıçı dostlarınız sizi həm də təşkilatımızın gündəlik işində fəal çalışan görkəmli sənətkar kimi tanıyırlar. Siz müxtəlif illərdə qəzet və jurnalların redaksiya heyətlərinin üzvü kimi fəaliyyət göstərmiş, Yazıçılar İttifaqının katibi olmusunuz. İttfaqımızın rəyasət heytənin üzvü kimi bu gün də ədəbiyyatımızın inkişafında, onun gündəlik qayğılarından doğan məsəllələrin həllində yaxından iştirak edirsiniz.

Əziz dostumuz, sizin gərgin yaradıcılıq işiniz, qızğın ictimai fəaliyyətiniz partiya və dövlətimiz tərəfindən yüksək qiymətləndirilmişdir. Siz bir sıra orden və medallarla təltif olunmuş, respublikamızın əməkdar incəsənət xadimi fəxri Adı almısınız. «Mahnı dağlarda qaldı» pyesinə görə sizə respublika Dövlət mükafatı verilmişdir.

Əzizi qələm dostumuz İLyas Əfəndiyev! Siz ömrünüzün altmışıncı baharını yeni yaradıcılıq axtarışları ilə qarşılayırsınız.

Azərbaycan Yazıçılar İttifaqının rəyasət heyəti sizə, görkəmli sənətkarımıza möhkəm cansağlığı, uzun və səmərəli ömür, yeni-yeni yaradıcılıq nailiyyətləri arzulayır.