Görkəmli yazıçı İlyas Əfəndiyevin xatirəsinə həsr
olunmuş elmi konfrans
 Oktyabrın
3-də Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının iclas salonunda XX əsr Azərbaycan
ədəbiyyatının görkəmli nümayəndəsi, xalq yazıçısı, Dövlət mükafatı laureatı
İlyas Əfəndiyevin xatirəsinə həsr olunmuş elmi konfrans keçirilmişdir. AMEA-nın
Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutu və İ.Əfəndiyev adına Ədəbi-Bədii Xeyriyyə
Fondunun keçirdiyi konfransı institutun direktoru, akademik Bəkir Nəbiyev giriş
sözü ilə açmışdır.
Sonra sənətşünaslıq doktoru Məryəm Əlizadənin
“Azərbaycan teatrında İlyas Əfəndiyev fenomeni və zaman”, filologiya elmləri
doktoru Məhərrəm Qasımlının “İlyas Əfəndiyev yaradıcılığında folklor”,
filologiya elmləri namizədi Şirindil Alışanlının “XX əsr Azərbaycan ədəbi
fikrinin inkişafında İlyas Əfəndiyevin yeri”, filologiya elmləri namizədi Vəfa
Xanoğlanın “İlyas Əfəndiyevin ədəbi-tənqidi görüşləri”, filologiya elmləri
namizədi Asif Rüstəmlinin “İlyas Əfəndiyev adına Ədəbi-Bədii Xeyriyyə Fondunun
fəaliyyyəti və perspektivləri” mövzularında məruzələri dinlənilmiş, Azərbaycan
Yazıçılar Birliyinin sədri, xalq yazıçısı Anar, xalq şairi, Milli Məclisin
deputatı Sabir Rüstəmxanlı, xalq artisti Amaliya Pənahova çıxış etmişlər.
Məruzə və çıxışlarda vurğulanmışdır ki, İlyas Əfəndiyev bədii
yaradıcılığının ədəbi-estetik əhəmiyyəti, əsərlərinin uzunömürlülüyü,
populyarlığı baxımından ədəbiyyatımızın ən görkəmli nümayəndələrindən biridir.
Xalq, vətən, cəmiyyət, insanlıq qarşısında mənəvi borca fəal münasibət onun
qəhrəmanlarının daxili aləmini müəyyən edir.  Ədəbi-ictimai fikir tariximizdə lirik-psixoloji üslubun inkişafı və
böyük uğurları bilavasitə və hamıdan çox İlyas Əfəndiyevin adı və əsərləri ilə
bağlıdır. XX əsrin 50-60-cı illərindən etibarən həyatda baş verən dəyişiklikləri
ilkin duyan, yeni insanı, onun mürəkkəb daxili aləmini, sevinc və qayğılarını,
kədər və faciələrini özünəməxsus bir şəkildə əks etdirən yazıçılar arasında
İ.Əfəndiyevin xüsusi yeri olduğunu vurğulayan natiqlər bildirmişlər ki, sovet
dövründə vulqar sosiologizm təzahürləri bədii ədəbiyyatda diqqəti insan
mənəviyyatının dərin psixoloji təhlilindən müəyyən qədər uzaqlaşdırmışdı. Bu
zaman İ.Əfəndiyevin hekayə, povest, roman və pyesləri ilə Azərbaycan
ədəbiyyatına əsil həyati konfliktlər əsasında yaradılmış qəhrəmanların, təmiz
ürəkli, prinsipial və mərd adamların yeni bədii surətləri gəldi. Ümummilli
liderimiz Heydər Əliyev böyük sənətkarı 80 illik yubileyi münasibətilə təbrik
edərkən demişdi: “Dünya mədəniyyətinə ölməz dühalar bəxş etmiş qədim Odlar
diyarında xalqın məhəbbətini qazanmaq, sənət zirvəsinə ucalmaq olduqca çətin və
şərəflidir. Siz fədakar yaradıcı əməyiniz sayəsində bu şərəfə nail olmuşsunuz.
Yaratdığınız obrazlar xalqımızın övladlarına mənəvi saflıq və vətənpərvərlik
aşılanması işinə xidmət etmişdir. Əminəm ki, müstəqil Azərbaycanımızın hələ
neçə-neçə nəsli bu zəngin mənbədən faydalanacaqdır”. Ədəbiyyata 1939-cu ildə
“Kənddən məktublar” adlı hekayələr kitabı ilə gəlmiş sənətkar dramaturgiyamızın
tarixində ən şərəfli yerlərdən birini tutur. Bununla belə, keçən əsrin
ortalarından etibarən həm də kamil bir romançı kimi məşhurlaşmışdı.  Onun yazıldığı dövrün gerçəkliyini, həyatın geniş lövhələrini əks
etdirən “Söyüdlü arx”, “Körpüsalanlar”, “Sarıköynəklə Valehin nağılı” kimi
romanlarının qəhrəmanları yaşından, təcrübəsindən, ixtisasından asılı olmayaraq,
ülvi məqsədləri, mübarizliyi, xarakterlərinin bütövlüyü, yaşadığı hisslərin,
duyğuların təbiiliyi ilə yaddaşlara həkk olunmuşlar. Bu xüsusiyyətlər keçmiş
həyatımızın, tariximizin ən tipik lövhələrini əks etdirən “Üçatılan”, “Geriyə
baxma, qoca!” romanları üçün xüsusilə səciyyəvidir. Onun yaradıcılığında Qarabağ
mövzusu da əsas yer tuturdu. Görkəmli tənqidçi-ədəbiyyatşünas Yaşar Qarayevin
dediyi kimi, ədəbiyyat tariximizdə 7
“Qarabağnamə” mövcuddur, 8-ci “Qarabağnamə” isə İlyas Əfəndiyevin əsərləridir.
O, namərd qonşularımızın ötən əsrin 90-cı illərindən başlayan
xəyanətkarlıqlarını, işğalçılıq hərəkətlərini dərin narahatlıq, vətəndaş yanğısı
ilə yaşayırdı. İlyas Əfəndiyevin həm nəsr, həm də dram əsərlərinin şirin dillə
yazıldığı, ilk təsvirlərdən və dialoqlardan oxucu və tamaşaçının qəlbini fəth
etməsi də xüsusi vurğulanmışdır. Bildirilmişdir ki, hələ ilk əsərlərindən olan
“Bahar suları” pyesinin dilindəki şeiriyyət xalq şairi Səməd Vurğun tərəfindən
yüksək qiymətləndirilmişdi. Bu keyfiyyət zaman keçdikcə ədibin fərdi üslubunu
müəyyənləşdirən amillərdən birinə çevrilmişdir. İlyas Əfəndiyev XX əsr
Azərbaycan ədəbiyyatında nəsrimizə həyati konfliktlər, canlı xarakterlər, əlvan,
təravətli bədii təsvir vasitələri gətirən, dramaturgiyamızda yeni
lirik-psixoloji üsluba vətəndaşlıq hüququ verən, nəhayət, aktyor və
rejissorların bütöv bir nəslinin yetişib-püxtələşdiyi “İlyas Əfəndiyev teatrı”nı
bərqərar edən sənətkar kimi şərəfli bir yer tutur. Akademik Milli Dram Teatrında
yazıçının bütün pyesləri tamaşaya qoyulmuş, hətta, bəzilərinin 450, 700, 1000-ci
tamaşaları göstərilmişdir. 19 ildən bəri teatr bütün mövsümlərini “Hökmdar və
qızı” tamaşası ilə açır. Ədibin oğlu, xalq yazıçısı Elçin çıxışında ümummilli
lider Heydər Əliyevin xüsusi sərəncamı ilə ədibin “Seçilmiş əsərləri”nin,
Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin sərəncamı ilə 3 cildliyinin nəşr edildiyini
minnətdarlıq hissi ilə vurğulamış, əsərlərinin son illər rus, türk və digər
dillərdə dəfələrlə çap olunduğunu, yaradıcılığı haqqında monoqrafiyalar,
doktorluq, namizədlik dissertasiyaları yazıldığını xatırlatmışdır. Bildirmişdir
ki, Azərbaycan Prezidentinin sərəncamına müvafiq olaraq, “Hökmdar və qızı” pyesi
əsasında ikiseriyalı bədii filmin çəkilişi yaxın vaxtlarda başa çatacaqdır.
Sonra konfrans iştirakçıları Fəxri Xiyabana gələrək, İlyas Əfəndiyevin
xatirəsini anmış, məzarı üstünə təzə-tər güllər düzmüşlər. |
İlyas Əfəndiyev ən dərin hisslər ilə Azərbaycana, Azərbaycanın içində - Qarabağa, Qarabağın içində isə - Füzuliyə, öz nəsl-nəcabətinə bağlı bir adam idi və onun, hərdən uşaqlıq illəri haqqında danışdığı xatirələr, o xatirələrdəki etnoqrafik detalların zənginliyi, müşahidələrin dərinliyi, çoxdan haqq dünyasına köçüb getmiş insanlara, o dövrün mənəvi dəyərlərinə ehtiramı, üç cümlə ilə uşaqlıq dövrünün koloritini, onu əhatə edən adamların xarakterini verə bilmək bacarığı, adama elə təsir edirdi ki, elə bil, özün bütün vaxt, zaman qanunlarını pozub, onunla birlikdə onun o uşaqlıq dövrünə getmisən.
